Rivers: ఇండియాలో ఈ నదులు ఎలా మాయమైపోయాయి?
Lost Rivers India: భారతదేశంలో కనిపించకుండా పోయిన లేదా శాశ్వత నదీ ప్రవాహాన్ని కోల్పోయిన నదుల గురించి ఇప్పటికీ చాలా చర్చ జరుగుతోంది. కొన్ని నదులు నిజంగా పూర్తిగా అదృశ్యమయ్యాయి. మరికొన్ని నదీ మార్గం మారడంతో పాత ప్రవాహం మాత్రమే మిగిలిపోయింది.
వేదాల్లో చెప్పిన సరస్వతి నది నిజంగానే ఉందా? సైంటిస్టులు చెప్పే షాకింగ్ నిజాలు
భారతదేశంలో కనిపించకుండా పోయిన లేదా తమ శాశ్వత ప్రవాహాన్ని కోల్పోయిన నదుల గురించి ఇప్పటికీ సమాజంలో, శాస్త్రీయ వర్గాల్లో పెద్ద ఎత్తున చర్చ జరుగుతూనే ఉంది. అయితే వీటి గురించి మాట్లాడుకునేటప్పుడు కొన్ని ముఖ్య విషయాలను అర్థం చేసుకోవాలి. కొన్ని నదులు నిజంగానే భూగోళంలో పూర్తిగా అదృశ్యమయ్యాయి. మరికొన్ని నదులు తమ పాత మార్గాన్ని మార్చుకోవడం వల్ల పాత ప్రవాహం మాత్రమే ఎండిపోయి మిగిలిపోయింది. ఇంకొన్ని నదులైతే మనుషుల నిర్లక్ష్యం, కాలుష్యం వల్ల ఎండిపోయి, ఆ తర్వాత మళ్లీ పునరుద్ధరించబడ్డాయి.
ఈ నదుల పరిణామాల వెనుక ఉన్న అసలు కారణాలు, చరిత్ర, శాస్త్రీయ అంశాలను గమనిస్తే..
సరస్వతి నది.. భారతదేశపు అత్యంత పవిత్రమైన నది
వేదాలు, మహాభారతం వంటి ప్రాచీన గ్రంథాల్లో అత్యంత పవిత్రమైనదిగా, వేగంగా ప్రవహించే పెద్ద నదిగా సరస్వతి ప్రస్తావించారు. హిమాలయాల నుంచి ప్రారంభమై పంజాబ్, హర్యానా, రాజస్థాన్, గుజరాత్ మీదుగా అరేబియా సముద్రంలో కలిసేదని పురాణాలు చెబుతాయి. ఆధునిక పరిశోధనల్లో దీనిని వాయవ్య భారతదేశంలోని ఘగ్గర్–హక్రా పాత నదీ మార్గంతో అనుసంధానించే సిద్ధాంతం ప్రముఖంగా ఉంది. అయితే ఘగ్గర్-హక్రానే వేద సరస్వతి అని కచ్చితంగా చెప్పడం శాస్త్రీయంగా సరైంది కాదు. ఇది ఇప్పటికీ పరిశోధన, తీవ్ర చర్చకు సంబంధించిన అంశం.
భూగర్భ పరిశోధనలు, ఉపగ్రహ చిత్రాలు, ఇసుక-అవక్షేపాల అధ్యయనాల్లో వాయవ్య భారతదేశంలో ఒకప్పుడు పెద్ద నది ప్రవహించినట్లు సూచించే పాత నదీ మార్గాలు గుర్తించారు.
అసలు సరస్వతి ఎలా అదృశ్యమైంది?
దీనికి ఒకే ఒక కారణం అని చెప్పలేం. పరిశోధకులు దీనికి అనేక కారణాలను ప్రస్తావించారు. ప్రధానంగా..
• సట్లెజ్ నది తన మార్గాన్ని మార్చుకోవడం: పశ్చిమం వైపు మళ్లి సింధు నదీ వ్యవస్థలో కలవడం.
• యమునా వ్యవస్థలో జరిగిన పురాతన మార్పులు: తూర్పు వైపు మళ్లి గంగా నదిలో కలవడం.
• మాన్సూన్ బలహీనపడటం: వేల సంవత్సరాల కాలంలో వర్షపాతం తగ్గడం.
• భూభౌగోళిక/టెక్టానిక్ మార్పులు: హిమాలయ ప్రాంతాల్లో సంభవించిన భూకంపాలు, ప్లేట్ల కదలికలు.
ఈ కారణాలన్నీ కలసి పాత నదీ వ్యవస్థను మార్చేశాయి. అధ్యయనాల ప్రకారం పెద్ద ఘగ్గర్–హక్రా పాత నదీ మార్గం సుమారు 8,000 సంవత్సరాల క్రితమే లేదా సా.శ.పూ 2200 - 1500 మధ్య కాలంలో తన ప్రాథమిక ప్రవాహాన్ని కోల్పోయి ఉండవచ్చని తెలుస్తోంది. అంటే ఒకరోజు రాత్రికి రాత్రే నది ఎండిపోయింది అనేది సరైన వివరణ కాదు.. ఇది వేల సంవత్సరాల పాటు జరిగిన నదీ మార్గ మార్పులు, వాతావరణ మార్పుల ఫలితం.
ఘగ్గర్–హక్రా, దృషద్వతి నదుల
నేటి ఘగ్గర్ పూర్తిగా అదృశ్యమైన నది కాదు. ఇది ప్రస్తుతం ప్రధానంగా వర్షాకాలంలో మాత్రమే ప్రవహించే సీజనల్ రివర్. కానీ దాని పేరుతో ఉన్న పురాతన, విస్తారమైన ఘగ్గర్–హక్రా పాత నదీ మార్గం చాలా భాగం ఇప్పుడు ఎండిపోయిన స్థితిలో కనిపిస్తుంది. పాకిస్తాన్‌లో దీని పొడిగించిన భాగాన్ని హక్రా అని పిలుస్తారు.
ఈ పాత నదీ మార్గం చుట్టూ అనేక హరప్పన్ నాగరికత ఆధారాలు, పురావస్తు ప్రదేశాలు కనిపించడం వల్ల ఇది హిస్టరీకి చాలా ముఖ్యమైనదిగా మారింది. అయితే, ఒక పరిశోధన ప్రకారం పెద్ద హిమాలయన్ నదీ ప్రవాహం హరప్పన్ నాగరికత అత్యున్నత దశకు చేరడానికంటే చాలాకాలం ముందే మారిపోయి ఉండవచ్చు. అందువల్ల “నది ఎండిపోవడం వల్లే హరప్పన్ నాగరికత అంతరించిపోయింది” అనే ఈజీగా చెప్పే కథనాన్ని శాస్త్రవేత్తలందరూ అంగీకరించలేదు.
అలాగే దృషద్వతి (Drishadvati) నది పేరు కూడా వేద సాహిత్యంలో సరస్వతితో పాటు కనిపిస్తుంది. ప్రస్తుతం ఇది పూర్తిగా ఎండిపోయింది. నేటి చౌతాంగ్ నది మార్గమే ప్రాచీన దృషద్వతి అయి ఉంటుందని పరిశోధకులు భావిస్తున్నారు. సరస్వతి-దృషద్వతి ప్రాంతాల చుట్టూ ఉన్న క్లైమేట్ చేంజ్, టెక్టానిక్ మార్పులపై ఇప్పటికీ రీసెర్చ్ జరుగుతూనే ఉంది.
మానవ జోక్యంతో మళ్లీ బతికిన అరవరి నది
అదృశ్యమైన నదుల విషయంలో రాజస్థాన్‌లోని అరవరి (Aravari) నది ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణ. ఇది ప్రకృతి సిద్ధంగా కంటే కూడా మానవ తప్పిదాల వల్ల చనిపోయి, మళ్లీ మానవ ప్రయత్నాలతో పునర్జీవనం పొందింది.
ఒక దశలో అరవరి నది పూర్తిగా ఎండిపోవడానికి కారణాలు గమనిస్తే..
• విచ్చలవిడిగా అడవుల నరికివేత
• వర్షపు నీటి సంరక్షణ లేకపోవడం
• భూగర్భ జలాలను పరిమితికి మించి తోడేయడం
• నేలలో నీటి నిల్వ సామర్థ్యం తగ్గడం
ఆ తర్వాత గ్రామీణ స్థాయిలో వాటర్ మ్యాన్ ఆఫ్ ఇండియా రాజేంద్ర సింగ్ నాయకత్వంలో చిన్న మట్టి ఆనకట్టలు, చెక్‌డ్యామ్‌లు, వాటర్ నిర్వహణతో నీటి సంరక్షణ చర్యలు చేపట్టారు. దీంతో ఇంకిపోయిన భూగర్భ జలాలు మళ్లీ పైకి లేచి అరవరి నది జీవం పోసుకుంది. అందుకే అరవరి చనిపోయిన నది కంటే ఎండిపోయి పునర్జీవించిన నదికి నిదర్శనం.
ఆధునిక నగరాల్లో డ్రెయిన్లుగా మారిన నదులు
చారిత్రక నదుల సంగతి అలా ఉంచితే, ఆధునిక భారతదేశంలో పట్టణీకరణ, కాలుష్యం వల్ల అనేక నదులు తమ నదీ రూపాన్ని కోల్పోయి మురుగు కాల్వలుగా మారిపోతున్నాయి.
• మూసీ నది (హైదరాబాద్): ఒకప్పుడు ప్రసిద్ధ నదిగా ఉన్న మూసీ, నేడు ఎగువన ప్రాజెక్టులు, ఆక్రమణలు, పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు, మురుగునీటి వల్ల ప్రవాహాన్ని కోల్పోయి మురుగు కాల్వగా మారింది.
• అస్సి నది (వారణాసి): పవిత్ర వారణాసిలోని ఈ నది ఆక్రమణలు, కాలుష్యం వల్ల ఉనికిని కోల్పోయే దశకు చేరింది.
• భారలు, బహిని (గువాహటి): ఇవి ఒకప్పుడు మంచి నదులు, కానీ నేడు కేవలం మురుగు నాలాలుగా మిగిలిపోయాయి.
• మిథి నది (ముంబై): కాంక్రీట్ నిర్మాణాల వల్ల నది కాస్తా డ్రైనేజీ ప్రవాహంగా మారిపోయింది.
• పలార్ నది (తమిళనాడు/ఆంధ్రప్రదేశ్/కర్ణాటక): ఇసుక తోడేయడం, నీటిని విపరీతంగా తోడటంతో చాలా చోట్ల ఎండిపోయి ఇసుక తిన్నెలుగా మారింది.
పట్టణ నదులు అదృశ్యం కావడానికి ప్రధానంగా ఆక్రమణలు, పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు కలవడం, శాస్త్రీయత లేని పట్టణీకరణే కారణం.
పాత నదీ మార్గాలు నేటికీ ఎందుకు ముఖ్యం?
భారతదేశంలో కనిపించకుండా పోయిన లేదా ఎండిపోయిన నదుల కథ కేవలం గతానికి సంబంధించినది కాదు. నేటికీ వీటికి సమాజంలో, విజ్ఞాన శాస్త్రంలో చాలా ప్రాముఖ్యం ఉంది.
1. భూగర్భ జల నిల్వలు: ఉపగ్రహ ఆధారాలతో గుర్తించిన పాత నదీ మార్గాలు భూమి లోపల ఇసుక పొరలను కలిగి ఉంటాయి. ఇవి భూగర్భ జలాలను సహజంగా రీఛార్జ్ చేయడానికి, నీటి ఎద్దడిని తీర్చడానికి ఎంతగానో ఉపయోగపడతాయి. ISRO, GSI వంటి సంస్థలు వీటిపై మ్యాపింగ్ చేస్తున్నాయి.
2. నాగరికతల అధ్యయనం: ప్రాచీన మానవ నాగరికతలు ఎక్కడ ఏర్పడ్డాయి, వాతావరణ మార్పుల వల్ల ప్రజలు ఎలా వలస వెళ్లారో అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ నదీ మార్గాలు ఉపయోగపడుతున్నాయి.
3. పునరుజ్జీవన ప్రాజెక్టులు: హర్యానా వంటి రాష్ట్రాల్లో 'సరస్వతి హెరిటేజ్ డెవలప్‌మెంట్ బోర్డ్' ద్వారా పాత నదీ మార్గాలను తవ్వి, భూగర్భ జలాలను రీఛార్జ్ చేసే ప్రాజెక్టులు నడుస్తున్నాయి.
మొత్తంగా చెప్పాలంటే.. భారతదేశంలో నదులు అదృశ్యం కావడం వెనుక వేల సంవత్సరాల ప్రకృతి మార్పులు, వాతావరణ పరిణామాలు ఎంత ఉన్నాయో, నేటి కాలంలో మానవ తప్పిదాలు కూడా అంతే కారణమవుతున్నాయి.
