Facts: మన ఇంట్లో ప్రతిరోజూ వంట చేసుకోవడానికి ఉపయోగించే గ్యాస్ సిలిండర్ గురించి మనలో చాలామందికి ఎన్నో సందేహాలు ఉంటాయి. సిలిండర్లో నిజంగానే గ్యాస్ నింపుతారని చాలా మంది భావిస్తారు. అయితే నిజంగా గ్యాస్ సిలిండర్లో ఏముంటుందో తెలుసా?
మనం ఇంట్లో వంట చేసుకోవడానికి ఉపయోగించే ఎల్పీజీ (LPG) సిలిండర్లో కేవలం గ్యాస్ మాత్రమే ఉండదు. అందులో ఎక్కువ భాగం ఇంధనం ద్రవ రూపంలో (లిక్విడ్గా) నిల్వ ఉంటుంది. సిలిండర్ పైభాగంలో కొంత భాగం ఆవిరి రూపంలో ఉన్న గ్యాస్ ఉంటుంది. LPG అంటే లిక్విఫైడ్ పెట్రోలియం గ్యాస్. తెలుగులో చెప్పాలంటే పెట్రోలియం నుంచి లభించే వాయువులను ఒత్తిడి ద్వారా ద్రవంగా మార్చి నిల్వ చేసే ఇంధనం. సాధారణ ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఈ వాయువులను తగినంత ఒత్తిడికి గురిచేస్తే అవి ద్రవంగా మారతాయి. అందుకే వాటిని సిలిండర్లో ఎక్కువ పరిమాణంలో నిల్వ చేయడం సాధ్యమవుతుంది. సిలిండర్లో ద్రవంగా ఉన్న LPG పైన కొంత ఖాళీ ప్రదేశం ఉంటుంది. ఆ ప్రదేశంలో LPG ఆవిరి రూపంలో ఉంటుంది. మనం స్టవ్ ఆన్ చేసినప్పుడు ఈ ఆవిరి బయటకు వచ్చి మండుతుంది. ద్రవం నుంచి మరింత ఆవిరి తయారవుతూ ఉండటంతో స్టవ్కు నిరంతరం ఇంధనం అందుతుంది.
25
వంటింట్లోకి వచ్చే LPG గ్యాస్ను ఎక్కడి నుంచి తీస్తారు.?
మనం ఇంట్లో ఉపయోగించే LPG ప్రధానంగా రెండు మార్గాల్లో లభిస్తుంది. ఒకటి ముడి చమురు (క్రూడ్ ఆయిల్) నుంచి, రెండోది సహజ వాయువు (నేచురల్ గ్యాస్) నుంచి. భూమి లోపల లక్షల సంవత్సరాల క్రితం జీవించిన మొక్కలు, జంతువుల అవశేషాలు భూగర్భంలో వేడి, ఒత్తిడి ప్రభావంతో మార్పులకు గురై చమురు, సహజ వాయువులుగా ఏర్పడ్డాయి. వీటిని భూమి లోపల ఉన్న నిల్వల నుంచి బావుల ద్వారా వెలికితీస్తారు.
ముడి చమురును శుద్ధి చేసే రిఫైనరీల్లో పెట్రోల్, డీజిల్ వంటి ఇంధనాలతో పాటు ప్రొపేన్, బ్యూటేన్ వంటి వాయువులు కూడా లభిస్తాయి. అలాగే సహజ వాయువును ప్రాసెస్ చేసే కేంద్రాల్లోనూ ఈ వాయువులను వేరు చేసి సేకరిస్తారు. ఈ విధంగా లభించిన ప్రొపేన్, బ్యూటేన్లను శుద్ధి చేసి, అవసరమైన నాణ్యతా ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా తయారు చేసిన తర్వాత LPGగా ఉపయోగిస్తారు. ఆ తర్వాత వాటిని సిలిండర్లలో నింపి పంపిణీ చేస్తారు. అంటే మన వంటింట్లోకి వచ్చే గ్యాస్ను నేరుగా భూమి నుంచి తీసి సిలిండర్లో నింపరు. భూమి నుంచి లభించే ముడి చమురు, సహజ వాయువులను శుద్ధి చేసి, వాటి నుంచి అవసరమైన వాయువులను వేరు చేసి LPGని తయారు చేస్తారు.
35
LPGలో ఏయే వాయువులు ఉంటాయి.? ప్రొపేన్, బ్యూటేన్ అంటే ఏమిటి.?
మన వంటింట్లో ఉపయోగించే LPGలో ప్రధానంగా రెండు రకాల వాయువులు ఉంటాయి. అవి ప్రొపేన్ (Propane), బ్యూటేన్ (Butane). వీటిలో ఏది ఎంత శాతం ఉంటుంది అనేది సరఫరా చేసే LPG మిశ్రమాన్ని బట్టి మారుతుంది.
ప్రొపేన్ (Propane): ఇది రంగు, వాసన లేని మండే వాయువు. తక్కువ ఉష్ణోగ్రతల్లో కూడా సులభంగా ఆవిరిగా మారగలదు. చల్లని ప్రాంతాల్లో LPG వినియోగానికి ఇది ఉపయోగపడుతుంది.
బ్యూటేన్ (Butane): ఇది కూడా రంగు, వాసన లేని మండే వాయువు. సాధారణ ఉష్ణోగ్రతల్లో ఒత్తిడి పెంచితే ద్రవంగా మారుతుంది. వంట గ్యాస్లో ఇది ముఖ్యమైన ఇంధనం. ఈ రెండు వాయువులను ద్రవ రూపంలో సిలిండర్లో నిల్వ చేయడం వల్ల తక్కువ స్థలంలో ఎక్కువ ఇంధనాన్ని ఉంచవచ్చు. సిలిండర్ నుంచి బయటకు వచ్చినప్పుడు ఒత్తిడి తగ్గడంతో ద్రవ LPGలో కొంత భాగం మళ్లీ ఆవిరిగా మారుతుంది.
ఇక్కడ మరో ఆసక్తికరమైన విషయం ఏమిటంటే.. LPGకి సహజంగా ప్రత్యేకమైన వాసన ఉండదు. అయినప్పటికీ గ్యాస్ లీక్ అయినప్పుడు మనకు ఘాటైన వాసన వస్తుంది. దీనికి కారణం అందులో భద్రత కోసం కలిపే ప్రత్యేక పదార్థం.
LPGలోని ప్రొపేన్, బ్యూటేన్ వాయువులకు సహజంగా రంగు, వాసన ఉండవు. ఒకవేళ గ్యాస్ లీక్ అయినప్పుడు ఎలాంటి వాసన రాకపోతే ప్రమాదాన్ని గుర్తించడం కష్టమవుతుంది. అందుకే LPGలో గుర్తించగలిగే ఘాటైన వాసన కలిగిన పదార్థాన్ని కలుపుతారు. సాధారణంగా ఇథైల్ మెర్కాప్టాన్ (Ethyl Mercaptan) వంటి వాసన కలిగించే పదార్థాలను LPGలో కలుపుతారు. వీటిని ఒడరెంట్స్ (Odorants) అంటారు. గ్యాస్ లీక్ అయినప్పుడు వచ్చే ప్రత్యేకమైన వాసనను గుర్తించి, వెంటనే జాగ్రత్త పడేందుకు ఇవి ఉపయోగపడతాయి.
అంటే గ్యాస్కు వచ్చే వాసన దాని అసలు లక్షణం కాదు. మనం ప్రమాదాన్ని ముందుగానే గుర్తించేందుకు ఉద్దేశపూర్వకంగా కలిపిన పదార్థం వల్ల ఆ వాసన వస్తుంది. గ్యాస్ సిలిండర్ నుంచి వాసన వస్తున్నట్లు అనిపిస్తే నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు. స్టవ్ ఆఫ్ చేయాలి. విద్యుత్ స్విచ్లను ఆన్ లేదా ఆఫ్ చేయకూడదు. అగ్గిపుల్లలు, లైటర్లు వెలిగించకూడదు. సురక్షితంగా ఉంటే గ్యాస్ రెగ్యులేటర్ను మూసి, తలుపులు, కిటికీలు తెరిచి గాలి వచ్చేలా చేయాలి. బయటకు వెళ్లి గ్యాస్ సరఫరాదారుని లేదా అత్యవసర సేవలను సంప్రదించాలి.
55
సిలిండర్లో గ్యాస్ ఎలా నిల్వ ఉంటుంది.?
గ్యాస్ సిలిండర్ను తయారు చేసేటప్పుడు దాని లోపలి ఒత్తిడిని తట్టుకునేలా బలమైన లోహంతో తయారు చేస్తారు. అందులో LPGని ద్రవ రూపంలో నింపుతారు. సిలిండర్లో గ్యాస్ ఎంత ఉందో తెలుసుకోవడానికి దాని బరువు ఉపయోగపడుతుంది. సిలిండర్పై సాధారణంగా ఖాళీ బరువు (Tare Weight) ముద్రించి ఉంటుంది. దానికి నింపిన LPG బరువును కలిపితే మొత్తం బరువు వస్తుంది. ఉదాహరణకు, ఖాళీ సిలిండర్ బరువు 15 కిలోలు, అందులో LPG 14.2 కిలోలు ఉంటే మొత్తం బరువు 29.2 కిలోలు అవుతుంది. అయితే ఖాళీ సిలిండర్ బరువు ఒక్కో దానిలో మారవచ్చు. మనం రెగ్యులేటర్ను ఆన్ చేసి స్టవ్ వెలిగించినప్పుడు సిలిండర్లోని LPG ఆవిరి పైపు ద్వారా స్టవ్కు చేరుతుంది. స్టవ్లోని బర్నర్ దగ్గర గ్యాస్ గాలిలోని ఆక్సిజన్తో కలుస్తుంది. అగ్గిపుల్ల లేదా ఇగ్నైటర్తో నిప్పు అంటించినప్పుడు ఆ మిశ్రమం మండుతుంది. అప్పుడు వేడి ఉత్పత్తి అవుతుంది. ఆ వేడితోనే మనం వంట చేసుకుంటాం.
