Petrol: భూమి కింద పెట్రోల్‌ ఎలా ఏర్పడుతుంది? కొన్ని ప్రాంతాల్లోనే ఎందుకు లభిస్తుంది?

Petrol: మధ్యప్రాచ్యంలో జరిగే ఉద్రిక్తతల సమయంలో చమురు ప్రాముఖ్యత చర్చకు వ‌స్తోంది. చాలా దేశాలు పెట్రోల్‌, డీజిల్ కోసం ఇతర దేశాలపై ఆధార‌ప‌డ‌తాయ‌ని తెలిసిందే. ఈ నేప‌థ్యంలో అస‌లు భూమి కింద చమురు ఎలా ఏర్పడుతుందో తెలుసుకుందాం. 

భూమి కింద చమురు ఎలా ఏర్పడుతుంది?

చమురు ఏర్పడే ప్రక్రియ చాలా నెమ్మదిగా జరుగుతుంది. దీనిని జీవాశ్మ ఇంధన నిర్మాణం (Fossil Fuel Formation) అంటారు. సుమారు 30 నుంచి 40 కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం సముద్రాల్లో జీవించిన ప్లాంక్టన్ వంటి సూక్ష్మజీవులు, సముద్ర మొక్కలు చనిపోయి సముద్రపు అడుగున చేరాయి. కాలక్రమంలో వాటి మీద మట్టి, ఇసుక, గడ్డిపొరలు పడుతూ పోయాయి. ఇలా వేల సంవత్సరాల పాటు పొరలు ఏర్పడడంతో దిగువన ఉన్న అవశేషాలపై భారీ ఒత్తిడి ఏర్పడింది. భూమి లోపలి వేడి కూడా దీనికి తోడ‌వుతుంది. ఆక్సిజన్ లేకుండా వేడి, ఒత్తిడి కలిసి పనిచేయడంతో ఆ జీవ అవశేషాలు హైడ్రోకార్బన్‌లుగా మారి చివరకు క్రూడ్ ఆయిల్‌గా మారుతాయి. ఈ మొత్తం ప్రక్రియకు లక్షల సంవత్సరాలు పడుతుంది. అందుకే ఒకసారి చమురు వినియోగిస్తే అది వెంటనే తిరిగి ఏర్పడదు.

చమురు ఏర్పడటంలో వేడి, ఒత్తిడి పాత్ర

చమురు ఏర్పడేందుకు ఉష్ణోగ్రతతో పాటు ఒత్తిడి ఒక నిర్దిష్ట స్థాయిలో ఉండాలి. ఉష్ణోగ్రత చాలా తక్కువగా ఉంటే జీవ పదార్థం చమురుగా మారదు. చాలా ఎక్కువగా ఉంటే అది చమురుగా కాకుండా ప్రకృతి వాయువు (Natural Gas)గా మారుతుంది. అందుకే ఈ సున్నితమైన సమతుల్యం ఉన్న ప్రాంతాల్లో మాత్రమే చమురు తయారవుతుంది. ఈ కారణం వల్లే ప్రపంచంలో అన్ని ప్రాంతాల్లో చమురు లభించదు.

చమురు కొన్ని ప్రాంతాల్లో మాత్రమే ఎందుకు ఉంటుంది?

భూమి అంతటా చమురు ఒకేలా ఉండదు. ఇది ఏర్పడటానికి కొన్ని ప్రత్యేక భౌగోళిక పరిస్థితులు అవసరం.

* మొదటిది – సోర్స్ రాక్ (Source Rock): చమురు ఏర్పడాలంటే జీవ పదార్థం ఎక్కువగా ఉండే రాళ్లు ఉండాలి. ఇవి లేకపోతే చమురు ఏర్పడదు.

* రెండవది – ట్రాప్ నిర్మాణం (Trap Structure): చమురు నీటికి కంటే తేలికగా ఉంటుంది. అందువల్ల అది రాళ్ల మధ్యగా పైకి కదులుతుంది. కానీ పైకి రాకుండా నిలిచిపోవాలంటే పైభాగంలో నీరు చొరబడని రాళ్ల పొర ఉండాలి.

* మూడవది – పురాతన సముద్రాలు: చమురు ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాలు గతంలో సముద్రాలతో కప్పబడి ఉండేవి. ఉదాహరణకు మధ్యప్రాచ్యం ప్రాంతం ఒకప్పుడు సముద్ర ప్రాంతంగా ఉండేది.

భూమి కింద చమురు ఎలా నిల్వ అవుతుంది?

చమురు ఏర్పడిన తర్వాత అదే చోట నిలిచిపోదు. అది క్రమంగా రాళ్ల మధ్యగా కదులుతూ భూమి కింద ఉన్న నిల్వ ప్రాంతాల్లో (Reservoirs) చేరుతుంది. ఈ ప్రాంతాలు సహజ నిల్వ గదుల్లా పనిచేస్తాయి. అక్కడే పెద్ద మొత్తంలో చమురు నిల్వ అవుతుంది. తరువాత ఆయిల్ కంపెనీలు బావులు తవ్వి ఆ చమురును బయటకు తీస్తాయి. 

ప్రపంచంలో ప్రధాన చమురు ఉత్పత్తి ప్రాంతాలు

ప్రపంచవ్యాప్తంగా కొన్ని దేశాల్లో చమురు భారీగా లభిస్తుంది. వాటిలో ముఖ్యమైనవి వెనిజులా, సౌదీ అరేబియా, రష్యా, ఇరాక్. భారతదేశంలో కూడా కొన్ని ప్రాంతాల్లో చమురు ల‌భిస్తోంది. వీటిలో రాజస్థాన్‌లోని బార్మేర్ ప్రాంతం, గుజరాత్‌లో ఖంబాత్ ప్రాంతం, ముంబై హై సముద్ర ప్రాంతం, అస్సాంలోని డిగ్‌బోయ్, కృష్ణా-గోదావరి బేసిన్ వంటివి ప్ర‌ధాన‌మైన‌వి.