
మన చుట్టూ ప్రతిరోజూ వందల, వేల రకాల వాసనలు ఉంటాయి. పువ్వుల వాసన, కాఫీ వాసన, వర్షం పడిన తర్వాత వచ్చే మట్టి వాసన, పెట్రోల్ వాసన, అలాగే మనకు నచ్చని కొన్ని వాసనలు కూడా ఉంటాయి. కాఫీ వాసన వస్తే ఇది కాఫీ అని, పక్కనే ఉన్న పర్ఫ్యూమ్ వాసనను ఇది పెర్ఫ్యూమ్ అని మనం ఎలా గుర్తిస్తాం అనే ఆసక్తికరమైన ప్రశ్న మనకు వస్తుంది. ప్రతి వాసన కోసం ముక్కులో ఒక్కో సెన్సార్ ఉంటుందా? నిజానికి అలా కాదు; మన ముక్కు వాసనలను గుర్తించే విధానం అంతకంటే చాలా అద్భుతంగా ఉంటుంది.
అసలు వాసన అంటే ఏమిటి?
మన చుట్టూ ఉన్న ప్రతి వస్తువు అనేక రకాల మాలిక్యూల్స్తో తయారై ఉంటుంది. వాటిలో కొన్ని మాలిక్యూల్స్ గాలిలోకి సులభంగా వెళ్ళగలవు; వాటినే మనం వాసన ద్వారా గుర్తించగలుగుతాం. ఉదాహరణకు, మీ ముందు ఒక కప్పు కాఫీ పెట్టారని అనుకుందాం. కాఫీ నుంచి చిన్న చిన్న వాసన మాలిక్యూల్స్ గాలిలోకి విడుదల అవుతాయి. మనం ఊపిరి పీల్చినప్పుడు ఆ మాలిక్యూల్స్ ముక్కులోకి ప్రవేశించి, వాసనను గుర్తించే ప్రక్రియ అక్కడి నుంచి మొదలవుతుంది.
బయటకు కనిపించేది మన ముక్కులోని చాలా చిన్న భాగం మాత్రమే. లోపలికి వెళ్తే 'ఆల్ ఫ్యాక్టరీ ఎపిథీలియం' అనే ప్రత్యేక ప్రాంతం ఉంటుంది. ఇక్కడ చాలా పెద్ద సంఖ్యలో 'ఆల్ ఫ్యాక్టరీ సెన్సరీ న్యూరాన్స్' అనే వాసనను గుర్తించే నరకణాలు ఉంటాయి. వీటిపై 'ఆల్ ఫ్యాక్టరీ రిసెప్టర్స్' అనే ప్రత్యేక ప్రోటీన్లు ఉంటాయి; ఇవే వాసన మాలిక్యూల్స్ను గుర్తించే ప్రధాన సెన్సార్లు.
అయితే ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన ట్విస్ట్ ఉంది. మన దగ్గర వందల రకాల ఆల్ ఫ్యాక్టరీ రిసెప్టర్స్ ఉన్నప్పటికీ, ప్రతి వాసనకు ఒక్క రిసెప్టర్ ఉండదు. ఒక రిసెప్టర్ అనేక రకాల మాలిక్యూల్స్కు స్పందించగలదు. అలాగే ఒక వాసన మాలిక్యూల్ కూడా ఒకటి కంటే ఎక్కువ రిసెప్టర్స్ను యాక్టివేట్ చేయగలదు. అంటే ఇది 'ఒక వాసన - ఒక సెన్సార్' విధానం కాదు, ఒక రకమైన కాంబినేషన్ కోడ్.
ఇలా వేరువేరు కాంబినేషన్లను ముక్కు గుర్తించి, ఆ సమాచారాన్ని మెదడుకు పంపుతుంది. మన ముక్కు ప్రతి వాసనకు ఒక పేరు గుర్తుపెట్టుకోదు; బదులుగా ఏర్పడిన సిగ్నల్ పాటర్న్ను గుర్తిస్తుంది. ఇది ఒక పాస్వర్డ్ లాంటిది—అంకెల కాంబినేషన్ మారితే పాస్వర్డ్ మారినట్లే, రిసెప్టర్స్ యాక్టివేట్ అయ్యే పాటర్న్ మారితే మనకు అనిపించే వాసన కూడా మారుతుంది.
కొన్నిసార్లు వాసనతో పాటు ఆ సమయంలో జరిగిన సంఘటనలు, మెదడు నేర్చుకున్న సమాచారం కూడా ఉపయోగపడతాయి. ఉదాహరణకు చిన్నప్పుడు ఇంటి దగ్గర ఉన్న గులాబీ తోట వాసన మీకు గుర్తుండొచ్చు. సంవత్సరాల తర్వాత అదే వాసన వస్తే, ఆ పాత జ్ఞాపకం ఒక్కసారిగా గుర్తుకు రావచ్చు. వాసనను ప్రాసెస్ చేసే మెదడు ప్రాంతాలకు మెమరీ, ఎమోషన్స్, అప్పటి సంఘటనలు, మాటలకు సంబంధించిన ప్రాంతాలతో బలమైన సంబంధాలు ఏర్పడి, వాటిని పర్మనెంట్గా స్టోర్ చేసే శక్తి మన బ్రెయిన్కు ఉంది. అందుకే ఒక చిన్న వాసన ఏళ్లనాటి జ్ఞాపకాన్ని తిరిగి తీసుకురాగలదు.
కొద్దిసేపటికే వాసన ఎందుకు తగ్గుతుంది?
ఒకే వాసనను కొంతసేపు నిరంతరం పీల్చుకుంటే, అది మనకు తక్కువగా అనిపించడం మొదలవుతుంది. దీనినే ఆల్ ఫ్యాక్టరీ అడాప్టేషన్ అంటారు. ఒక గదిలోకి వెళ్ళగానే బలంగా అనిపించే వాసన, కొంతసేపటి తర్వాత పెద్దగా అనిపించదు. వాసన పోయిందని కాదు, మన సెన్సరీ సిస్టం ఆ వాసనకు కొంతవరకు అడాప్ట్ అవుతుంది. అందుకే ఆ గదిలో చాలాసేపు ఉన్నవారికి వాసన తెలియకపోయినా, బయట నుంచి కొత్తగా వచ్చినవారికి వెంటనే తెలుస్తుంది.
మన నాలుక తీపి, ఉప్పు, పులుపు, చేదు వంటి ప్రాథమిక రుచులను గుర్తిస్తుంది. కానీ మనం అనుభవించే 'ఫ్లేవర్'లో వాసన కూడా చాలా పెద్ద పాత్ర పోషిస్తుంది. ఆహారం నములుతున్నప్పుడు విడుదలయ్యే వాలటైల్ మాలిక్యూల్స్ ముక్కు వెనుక భాగానికి చేరుతాయి; దీనిని రెట్రోనేజల్ ఓల్ఫాక్షన్ అంటారు. జలుబు వల్ల ముక్కు బ్లాక్ అయితే రుచి పూర్తిగా పోదు కానీ, ఫ్లేవర్లోని వాసన భాగం తగ్గిపోవడం వల్ల ఆహారం రుచి తక్కువగా అనిపిస్తుంది. మొత్తానికి మన ముక్కు కేవలం వాసన పసిగట్టే అవయవం మాత్రమే కాదు. గాలిలోని మాలిక్యూల్స్ను గుర్తించి, రిసెప్టర్స్ ద్వారా పరీక్షించి, నరాల సిగ్నల్స్గా మార్చి, మెదడుకు పంపి ఒక అనుభూతిగా మార్చే అద్భుతమైన కెమికల్ సెన్సింగ్ సిస్టం.